PERBEZAAN SEMBELIHAN HALAL DAN KOSHER ?

APA ITU HALAL DAN APA ITU KOSHER ?: 

MAKSUD KOSHER (SHECHITA)

• Kosher ialah makanan yang dibenarkan 
• Shechita ialah kaedah sembelihan haiwan dalam agama Yahudi.

Perkataan “kosher” (כָּשֵׁר‎)   berasal daripada bahasa Ibrani “kashrut” yang bermaksud “sesuai” atau “layak.”

Kosher bermaksud makanan yang dibenarkan mengikut undang-undang agama Yahudi (halakha), seperti yang ditetapkan dalam Torah dan dihuraikan dalam Talmud. Makanan yang tidak kosher dipanggil “treif.” (טרײף‎) seumpama hukum Haram. 

Dalil Pensyariatan Berkaitan Konsep Kosher dalam Yahudi

MAKSUD HALAL (ZABIHA)

• Halal bermaksud dibenarkan .
• Zabiha adalah peraturan menyembelih haiwan untuk menjadikannya Halal untuk dimakan

Halal (Zabiha) adalah kaedah penyembelihan atau peraturan menyembelih haiwan untuk menjadikannya Halal untuk dimakan mengikut hukum islam. Halal (Zabiha) bermaksud kaedah penyembelihan haiwan dibenarkan secara Islam di mana ia dilakukan atas nama Allah .

Dalil Pensyariatan Berkaitan Konsep Halal dalam Islam

DALIL AL-QURAN: SURAH AL MAIDAH 5:5 : 

الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَطَعَامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حِلٌّ لَكُمْ وَطَعَامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ   “Pada hari ini dihalalkan bagi kamu yang baik-baik. Makanan orang yang diberikan al-Kitab itu halal bagi kamu, dan makanan kamu halal bagi mereka.”

(QS. al-Maidah: 5) 

Ayat ini turun di Madinah ketika Muslim telah berinteraksi secara langsung dengan komuniti Yahudi dan Kristian. Perkataan “ta’am” (makanan) dalam ayat ini menjadi titik perbahasan utama dalam kalangan ulama tafsir.

Al-Quran menggunakan perkataan “ta’am” dan bukannya “dhabaih” (sembelihan) secara khusus. Perbezaan ini penting kerana “ta’am” ialah istilah yang lebih umum. Majoriti ulama tafsir bersetuju bahawa “ta’am” dalam konteks ayat ini merujuk terutamanya kepada sembelihan haiwan. Perkataan “ta’am” juga digunakan dalam Torah (Kitab Leviticus dan Deuteronomy) apabila membincangkan undang-undang makanan kosher Yahudi.

Tafsir Ulama Klasik

Ibn Kathir (1301 hingga 1373M)

• Ibn Kathir dalam tafsirnya menyatakan bahawa “ta’am Ahl al-Kitab” merujuk kepada sembelihan mereka. Beliau memetik ijmak majoriti ulama bahawa sembelihan Yahudi dan Kristian halal bagi Muslim. Ibn Kathir juga menegaskan bahawa keharusan ini terpakai selagi Ahli Kitab menyembelih haiwan mengikut kaedah agama mereka.
• Ibn Kathir membezakan antara dua situasi. Pertama, haiwan yang disembelih oleh Ahli Kitab mengikut kaedah agama mereka adalah halal. Kedua, haiwan yang mati tanpa sembelihan yang betul kekal haram tanpa mengira siapa yang mengendalikannya.

Al-Tabari (839 hingga 923M)

• Al-Tabari dalam Jami’ al-Bayan mengumpulkan pelbagai riwayat daripada sahabat dan tabi’in. Beliau mencatatkan bahawa Ibn Abbas mentafsirkan “ta’am” sebagai sembelihan Ahli Kitab secara khusus. Abu Umamah dan Mujahid juga memberikan tafsiran yang sama.
• Al-Tabari sendiri memilih pendapat bahawa “ta’am” merangkumi sembelihan dan makanan lain seperti bijirin dan buah-buahan. Namun, beliau menekankan bahawa sembelihan Ahli Kitab ialah fokus utama ayat ini kerana makanan bukan sembelihan seperti bijirin memang sudah halal secara asas tanpa memerlukan dalil khusus.

Al-Qurtubi (1214 hingga 1273M)

• Al-Qurtubi dalam al-Jami’ li Ahkam al-Quran membincangkan isu penyebutan nama Allah secara khusus. Beliau mencatatkan bahawa ulama berselisih pendapat mengenai adakah Ahli Kitab perlu menyebut nama Allah semasa menyembelih. Al-Qurtubi menyenaraikan tiga pendapat.
• Pendapat pertama: sembelihan Ahli Kitab halal secara mutlak tanpa mengira sama ada nama Allah disebut atau tidak. Pendapat kedua: sembelihan mereka halal hanya jika nama Allah disebut. Pendapat ketiga: sembelihan mereka halal selagi mereka tidak menyebut nama selain Allah, seperti nama berhala.
• Al-Qurtubi cenderung kepada pendapat bahawa sembelihan Ahli Kitab halal selagi tidak terbukti mereka menyebut nama selain Allah. Beliau berhujah bahawa ayat Al-Maidah 5:5 bersifat umum dan tidak meletakkan syarat penyebutan nama Allah secara khusus bagi Ahli Kitab.

PANDANGAN EMPAT MAZHAB SUNNI BERKAITAN SEMBELIHAN AHLI KITAB : 

Mazhab Hanafi

• Mazhab Hanafi membenarkan sembelihan Ahli Kitab dengan syarat haiwan yang disembelih ialah haiwan yang halal dalam Islam. Imam Abu Hanifah berpendapat bahawa jika seorang Yahudi menyembelih haiwan tanpa menyebut nama Allah, sembelihan itu tetap halal kerana Allah telah menghalalkan makanan mereka secara umum.
• Mazhab Hanafi juga menerima bahawa Ahli Kitab zaman moden masih termasuk dalam kategori yang disebut dalam Al-Quran. Syarat utama ialah orang tersebut benar-benar menganut agama Yahudi atau Kristian, bukan atheis atau agnostik.

Mazhab Maliki

• Mazhab Maliki mengambil pendekatan yang paling luas. Imam Malik berpendapat bahawa sembelihan Ahli Kitab halal walaupun mereka menyebut nama selain Allah, selagi haiwan tersebut halal dimakan dalam Islam. Pendapat ini berdasarkan keumuman ayat Al-Maidah 5:5 yang tidak meletakkan sebarang syarat tambahan.
• Namun, mazhab Maliki menetapkan bahawa jika Muslim menyaksikan sendiri seorang Yahudi menyebut nama selain Allah ke atas sembelihan, maka sembelihan tersebut tidak halal bagi Muslim itu secara khusus.

Mazhab Syafie

• Mazhab Syafie meletakkan syarat yang lebih ketat. Imam al-Syafie mensyaratkan bahawa nama Allah mesti disebut semasa sembelihan untuk menjadikannya halal. Jika Ahli Kitab sengaja meninggalkan penyebutan nama Allah, sembelihan tersebut tidak halal bagi Muslim.
• Mazhab Syafie juga membezakan antara Ahli Kitab yang menyembelih mengikut kaedah agama mereka dan yang menyembelih secara sembarangan. Hanya sembelihan yang mengikut kaedah agama mereka dianggap memenuhi syarat “ta’am Ahl al-Kitab.”
• Al-Nawawi, ulama mazhab Syafie yang berpengaruh, menjelaskan bahawa syarat ini terpakai apabila Muslim tidak pasti sama ada nama Allah disebut. Dalam keadaan tidak pasti, al-Nawawi menasihati agar Muslim menyebut nama Allah sendiri sebelum memakannya dan meneruskan pemakanan kerana “hukum asal sembelihan Ahli Kitab ialah halal.”

Mazhab Hanbali

• Mazhab Hanbali mengambil pendekatan serupa dengan mazhab Syafie. Imam Ahmad bin Hanbal berpendapat bahawa sembelihan Ahli Kitab halal dengan syarat nama Allah disebut. Beliau juga mensyaratkan bahawa haiwan mesti disembelih, bukan dibunuh dengan cara lain seperti dipukul atau dicekik.
• Mazhab Hanbali menambah satu syarat penting: haiwan yang disembelih mestilah haiwan yang halal dalam kedua-dua Islam dan agama Ahli Kitab tersebut. Ini bermakna jika seseorang Yahudi menyembelih unta (yang halal dalam Islam tetapi dipersoalkan dalam agama Yahudi), statusnya menjadi khilafiah.

HUKUM SEMBELIHAN AHLI KITAB ZAMAN SEKARANG ? :

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Agama Islam Malaysia kali ke-7 yang bersidang pada April 1984 telah membincangkan mengenai hukum penyembelihan Ahli Kitab (Yahudi dan Nasrani). Muzakarah telah memutuskan bahawa sembelihan Ahli Kitab yang asli boleh dimakan oleh orang Islam dengan syarat penyembelihan tersebut mengikut kaedah-kaedah yang sah mengikut syarak.

Ahli Kitab di Zaman Nabi saw sudah Kafir

Terdapat banyak dalil yang menunjukkan kafirnya ahli kitab di zaman Nabi saw. Diantaranya, firman Allah,

لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ مُنْفَكِّينَ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ

Orang-orang kafir di kalangan ahli Kitab dan orang-orang musyrik (mengatakan bahwa mereka) tidak akan meninggalkan (agamanya) sebelum datang kepada mereka bukti yang nyata. (QS. al-Bayyinah: 1)

Syarat yang ditetapkan oleh Muzakarah Jawatankuasa Fatwa dan ia bertepatan dengan pandangan mazhab Syafie bahawa penyembelih tersebut mestilah merupakan Ahli Kitab yang asli.

Ahli Kitab yang asli bermaksud mereka yang dapat dipastikan bahawa asal keturunan datuk nenek moyang mereka beragama Nasrani sebelum kedatangan Nabi Muhammad s.a.w. bagi yang beragama Kristian.

Manakala bagi mereka yang beragama Yahudi pula, hendaklah dapat dipastikan bahawa asal mereka adalah dari keturunan Bani Ya’akub yang keturunan datuk nenek mereka beragama Yahudi sebelum kedatangan Nabi Isa a.s.

Adalah amat sukar pada ketika ini untuk mendapatkan Ahli Kitab dengan syarat yang dinyatakan di atas. Mungkin boleh dianggap bahawa kewujudan mereka telah tiada memandangkan masa telah berlalu terlalu lama dan telah berlaku banyak penyelewengan di dalam kepercayaan serta amalan mereka.

Oleh itu secara dasarnya, jelas menunjukkan bahawa sembelihan orang Kristian pada hari ini adalah tidak sah menurut pandangan mazhab Syafie.

PERBEZAAN UTAMA SEMBELIHAN KOSHER DAN HALAL:

• Penyebut Nama: Sembelihan halal wajib menyebut tasmiyah (“Bismillah, Allahu Akbar”) sebelum menyembelih setiap haiwan, manakala kosher tidak mewajibkan menyebut nama Tuhan setiap kali sembelihan ke atas setiap haiwan, terutamanya jika dilakukan secara berturut-turut.
• Penyembelih: Sembelihan kosher mesti dilakukan oleh Shochet (seorang Yahudi yang terlatih dan alim), manakala sembelihan halal mesti dilakukan oleh seorang Muslim yang berakal.
• Alkohol/Arak: Kosher membenarkan penggunaan alkohol atau wain (jika disahkan kosher), manakala dalam Islam, sebarang arak adalah haram.
• Pemisahan Susu dan Daging: Daging kosher tidak boleh dicampur atau dimasak dengan tenusu. Halal tidak mempunyai sekatan ini.
• Pemeriksaan Haiwan: Kosher mempunyai pemeriksaan yang lebih ketat selepas sembelihan, contohnya memeriksa paru-paru untuk sebarang kecacatan yang menjadikannya tidak kosher (trefah).
• Bahagian Daging: Kosher hanya menggunakan bahagian hadapan haiwan (lembu/kambing), manakala halal membenarkan keseluruhan bahagian haiwan. 

PERSAMAAN KOSHER DAN HALAL:

Persamaan	Keterangan
Babi diharamkan	Kedua-duanya mengharamkan babi secara mutlak
Darah mesti ditiriskan	Kedua-duanya mewajibkan penirisan darah sepenuhnya dari karkas
Sembelihan ritual	Kedua-duanya memerlukan hirisan pantas dan dalam di leher dengan pisau tajam
Bangkai dilarang	Kedua-duanya melarang pemakanan haiwan yang mati sendiri
Haiwan pemangsa dilarang	Kedua-duanya melarang haiwan karnivor, pemakan bangkai, reptilia, dan amfibia
Serangga dilarang	Kedua-duanya melarang kebanyakan serangga kecuali belalang
Haiwan mesti hidup dan sihat	Kedua-duanya mensyaratkan haiwan mesti hidup dan sihat semasa disembelih

PERBEZAAN UTAMA KOSHER DAN HALAL:

Aspek	Halal (Islam)	Kosher (Yahudi)
Sumber hukum	Al-Quran dan Sunnah	Torah dan Talmud
Istilah larangan	Haram	Treif
Haiwan darat	Semua yang bukan babi, bukan pemangsa (termasuk unta, arnab)	Mesti mengunyah kunyahan dan berkuku belah sahaja (unta dan arnab tidak kosher)
Seafood	Mazhab Syafie: semua hidupan laut halal. Hanafi: ikan sahaja.	Ikan bersirip dan bersisik sahaja. Kerang, udang, sotong, lobster tidak kosher.
Daging dan susu	Boleh dimakan bersama, tiada larangan	Dilarang dicampur. Peralatan berasingan diperlukan.
Alkohol	Diharamkan sepenuhnya	Dibenarkan. Wain mesti diselia oleh Yahudi yang taat.
Penyembelih	Muslim dewasa yang waras	Shochet, iaitu penyembelih Yahudi yang terlatih dan bertauliah
Doa semasa sembelihan	Nama Allah (Bismillah) mesti disebut bagi setiap haiwan	Berkat disebut sekali sebelum sesi sembelihan yang tidak terganggu
Pemingsanan (stunning)	Berbeza mengikut pihak berkuasa	Tidak dibenarkan sama sekali
Pisau	Boleh melengkung	Mesti lurus, tiada sebarang calar
Pemeriksaan selepas sembelihan	Seluruh haiwan diperiksa	Organ dalaman diperiksa untuk kecacatan. Jika ada, haiwan menjadi treif.

PERBANDINGAN KAEDAH SEMBELIHAN:

Zabiha (Islam)

• Hirisan pantas dan dalam di leher dengan pisau yang tajam
• Memotong saluran pernafasan, salur makanan, dan dua urat darah
• Saraf tunjang dibiarkan utuh
• Penyembelih mesti Muslim (atau menurut sebahagian ulama, Ahli Kitab)
• Nama Allah (Bismillah, Allahu Akbar) mesti disebut bagi setiap haiwan secara individu

Shechita (Yahudi)

• Hirisan pantas dan dalam melintasi leher memotong semua salur darah utama
• Dilakukan hanya oleh shochet, iaitu penyembelih Yahudi yang terlatih dan bertauliah
• Pisau (chalef) mesti licin sempurna tanpa sebarang calar, diperiksa sebelum dan selepas setiap sembelihan
• Dalam shechita, shochet menyebut berakhah (doa pujian kepada Tuhan) sebelum sesi sembelihan, tetapi tidak semestinya bagi setiap haiwan secara individu.
• Pemingsanan (Stunning) tidak dibenarkan
• Selepas sembelihan, paru-paru dan organ dalaman diperiksa untuk kecacatan (bedikah). Sebarang kecacatan menjadikan haiwan treif.

Haiwan ternakan berkaki empat juga tidak ketinggalan dari mematuhi prinsip pemakanan kosher. Haiwan ternakan dan darat yang boleh dimakan mengikut prinsip ini dipanggil sebagai haiwan kosher.

Contoh haiwan kosher ialah lembu, kambing, rusa, kijang, ayam, dan burung. Makanan tenusu seperti susu, keju, dan yogurt juga boleh dimakan asalkan ia berasal dari haiwan kosher. Tapi, makanan tenusu tidak boleh dicampurkan dengan daging haiwan kosher.

Sekiranya penganut agama Yahudi meminum susu atau memakan keju pada waktu pagi, dia mesti menunggu selama 6 jam sebelum memakan daging haiwan kosher.

Haiwan akuatik mana yang dibolehkan untuk makan juga diketatkan dalam pemakanan kosher. Orang Yahudi hanya dibenarkan memakan haiwan yang mempunyai insang dan sisik saja, seperti ikan. Tetapi, haiwan akuatik selain ikan diharamkan, seperti udang dan kerang.

PISAU SEMBELIHAN KOSHER: 

Keperluan teknikal bagi pisau dan kaedah pemotongan dalam shechita dianggap lebih ketat daripada keperluan halal.

Pisau sembelihan Kosher, dikenali sebagai chalef atau chalif, ialah pisau khas yang mesti lurus, sangat tajam, dan tidak mempunyai gerigi atau kerosakan. Ia digunakan oleh shochet (penyembelih terlatih) untuk memotong trakea dan esofagus dalam satu hirisan pantas, lurus, dan berterusan. Pisau ini diperiksa dengan teliti sebelum dan selepas setiap sembelihan. 

Proses sembelihan melibatkan satu hirisan pantas dan berterusan pada leher haiwan. Hirisan ini memotong trakea dan esofagus. Lima jenis kecacatan sembelihan dilarang dalam shechita: shehiyyah (jeda semasa hirisan), derasah (tekanan ke bawah), haladah (mata pisau tersembunyi), hagramah (hirisan di luar zon yang ditetapkan), dan ikkur (tercabut organ sebelum selesai).

Berikut adalah ciri-ciri dan syarat pisau sembelihan Kosher:

• Bentuk dan Panjang: Bilahnya lurus, tajam sempurna, dan mesti panjangnya lebih daripada dua kali diameter leher haiwan.
• Pemeriksaan: Shochet memeriksa mata pisau menggunakan hujung jari dan kuku untuk memastikan tiada sebarang kecacatan atau gerigi.

Penyembelih pula dipanggil sebahai Schochet dan Schochet mestilah lelaki Yahudi dewasa yang alim dan terlatih dalam bidang sembelihan.

Shochet memeriksa pisau sebelum dan selepas setiap sembelihan menggunakan hujung jari dan kuku untuk mengesan sebarang kecacatan.

Kedua-dua sistem memerlukan pisau tajam, hirisan pada leher, dan penirisan darah sepenuhnya. Kedua-dua sistem juga mengharamkan haiwan yang mati tanpa sembelihan yang betul.

Orang Yahudi juga mempunyai lafaz mereka sendiri apabila menyembelih haiwan kosher. Lafaz ini dipanggil sebagai lafaz tasmiyyah. Sebelum menyembelih, Schochet akan membaca

“Bismillahi akibah” 

Lafaz “Bismillah akibah” mirip dengan “Bismillah Allahuakbar”. Tapi lafaz tasmiyyah hanya wujud dalam mazhab-mazhab Yahudi tradisional seperti mazhab Sadusi atau Jews Ultra Orthodox.

Ada juga bacaan lafaz tasmiyyah yang masih diamalkan sehingga kini. Lafaznya seperti berikut:

“Semoga dirahmati Adonai (Nama lain bagi Tuhan menurut Yahudi). Tuhan sekalian alam yang menyucikan kami dengan perintah-Nya dan memerintahkan kami dengan schecita (sembelihan) yang sebenar.”

Taoi lafaz ini hanyalah dibaca sekali saja walaupun banyak haiwan untuk disembelih. Contohnya haiwan pertama hanya perlu lafazkan, kemudian haiwan kedua tidak perlu lafaz dan teruskan penyembelihan.

Leher haiwan sembelihan harus dibersihkan oleh air dulu supaya hilangkan kotoran. Semasa sembelihan harus putuskan urat Merih, urat Halkum dan urat Wadajayn (Arteri Karotid dan Vena Jugulum). 

Sembelihan hanya sekali potong saja agar tidak menyeksa haiwan sembelihan tersebut. Tapi jika kepala haiwan sembelihan terputus, ia jatuh hukum Treif (haram) untuk dimakan. 

Selepas penyembelihan, organ dalaman haiwan perlu diperiksa. Jika terdapat tanda-tanda kerosakan organ, haiwan sembelihan itu jatuh hukum Treif. Lagi satu, daging sembelihan yang kosher hanyalah dari kepala sehingga bahagian rusuk dan kaki depan saja. Bahagian tulang belakang, perut, kaki belakang, dan ekor ialah daging non-kosher.

Isu Stunning (Pemingsanan Pra-Sembelihan)

Satu perbezaan penting dalam konteks moden ialah stunning (pemingsanan) sebelum sembelihan. Shechita Yahudi melarang stunning sepenuhnya. Haiwan mesti sedar sepenuhnya semasa sembelihan. Dalam industri halal, stunning menjadi isu khilafiah. Sesetengah badan halal seperti JAKIM membenarkan stunning tertentu (seperti electronarcosis bagi ayam) dengan syarat haiwan tidak mati sebelum disembelih. Badan halal lain melarang sebarang bentuk stunning.

Larangan stunning dalam shechita bermakna daging kosher sentiasa datang daripada haiwan yang disembelih tanpa pemingsanan. Bagi Muslim yang mengambil berat tentang isu stunning, daging kosher sebenarnya memenuhi syarat yang lebih ketat dalam aspek ini.

SALAH FAHAM LAZIM: 

Salah Faham	Fakta
”Kosher sama dengan halal”	Tidak. Produk kosher boleh mengandungi alkohol. Penyebutan nama Allah tidak dilakukan semasa shechita.
”Halal sama dengan kosher”	Tidak. Halal membenarkan haiwan (unta, arnab, kerang) yang tidak kosher. Dapur halal tidak memisahkan daging dan susu.
”Tiada babi bermakna halal/kosher”	Tidak. Kedua-dua sistem mempunyai peraturan luas meliputi kaedah sembelihan, penirisan darah, dan jenis haiwan.
”Sembelihan kosher dan halal sama”	Tidak. Terdapat perbezaan dari segi doa, penyembelih, pisau, pemingsanan, dan pemeriksaan selepas sembelihan.
”Semua seafood halal DAN kosher”	Tidak. Kosher mengehadkan kepada ikan bersirip dan bersisik sahaja.
”Restoran kosher selamat untuk Muslim”	Tidak semestinya. Makanan mungkin mengandungi wain atau cuka wain yang kosher tetapi haram.

PERBEZAAN PERSIJILAN HALAL DAN KOSHER : 

Pensijilan halal berpandukan prinsip syariah Islam yang melibatkan elemen tayyiban antaranya ialah pemeriksaan terhadap bahan mentah, audit keseluruhan proses pengeluaran dan memastikan pematuhan terhadap standard halal seperti penyembelihan dengan menyebut nama Allah.

Pensijilan kosher pula adalah berdasarkan undang-undang Yahudi yang menekankan pemisahan antara daging dan produk tenusu, melarang percampuran bahan makanan dan daging babi atau anjing dan sebagainya. Walau bagaimanapun, implikasi pensijilan halal dan kosher dari sudut ekonomi dan sosial dapat meningkatkan kepercayaan pengguna terhadap keselamatan dan kualiti produk

Walaupun kedua-dua kaedah penyembelihan halal dan kosher ada sedikit persamaan prinsip-prinsip asas,  namun masih tetap mempunyai perbezaan yang ketara dalam pelaksanaan, pengendalian, dan pemeriksaan selepas penyembelihan. Ini mencerminkan perbezaan dalam tradisi dan interpretasi hukum agama antara Islam dan Yahudi.

Tidak semua produk berlabel kosher sesuai untuk Muslim.

Kosher membenarkan alkohol dalam memasak dan pemprosesan makanan. Wain kosher, arak, dan minuman beralkohol lain sah dalam kashrut. Bagi Muslim, semua ini haram tanpa pengecualian. Simbol kosher pada botol arak tidak mengubah status haramnya dalam Islam.

JAKIM tidak mengiktiraf pensijilan kosher sebagai setara dengan halal. Produk yang dijual di Malaysia memerlukan pensijilan halal JAKIM atau pensijilan daripada badan halal luar negara yang diiktiraf JAKIM.

Produk import yang hanya mempunyai sijil kosher tanpa sijil halal yang diiktiraf JAKIM tidak boleh dilabelkan sebagai halal di Malaysia. Simbol kosher seperti OU (Orthodox Union), OK Kosher, atau Star-K pada produk import tidak menggantikan logo Halal Malaysia.

KOMPLEKS ABATOIR JOHOR BAHRU